12o Διεθνές Θερινό Πανεπιστήμιο «Ελληνική Γλώσσα, Πολιτισμός και ΜΜΕ»

Κυρίες και κύριοι σύνεδροι,

   Επιτρέψτε μου πρώτα απ’ όλα να συγχαρώ τους διοργανωτές του 12ου Διεθνούς Θερινού Πανεπιστημίου «Ελληνική Γλώσσα, Πολιτισμός και ΜΜΕ» για το σπουδαίο αυτό συνέδριο, ψυχή του οποίου είναι η κ. Νικολέττα Τσιτσανούδη – Μαλλίδη, Κοσμήτωρ της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, την οποία ευχαριστώ από καρδιάς για την τιμητική πρόσκληση, όπως και τον κ. Βασίλη Αδραχτά, υπεύθυνο του Προγράμματος Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Νέας Νότιας Ουαλίας.

   Χαίρομαι που επικοινωνώ με ένα τόσο εκλεκτό ακροατήριο, με εισηγήτριες και εισηγητές που μελετούν τα καυτά θέματα της διδακτικής της γλώσσας, σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο, και με συναδέλφους της μάχιμης εκπαίδευσης και των τριών βαθμίδων. Λυπάμαι που λόγοι ανεξάρτητοι από τη θέλησή μου δεν μου επιτρέπουν να είμαι μαζί σας. Η διαδικτυακή επικοινωνία, όσο προηγμένη και αν είναι, δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη φυσική παρουσία.

   Η εναρκτήρια ομιλία μου έχει θέμα: Λεξικογραφία και διδακτική της νεοελληνικής γλώσσας. Η αυστραλιανή εμπειρία.

   Το πρώτο πράγμα που θα ήθελα να τονίσω είναι ότι δεν υπάρχουν «μαγικές συνταγές» για το γλωσσικό μάθημα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν ανεξάρτητα από τόπο και χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι ο δάσκαλος, με την ευρύτερη έννοια του όρου, οφείλει να διαμορφώνει με δικά του κριτήρια το περιεχόμενο του μαθήματος με βάση «ποιους διδάσκει, πότε, που και γιατί», όπως επιτάσσει η θεωρία του επικοινωνιακού δυναμισμού (communicative dynamism).

   Αν λάβει κανείς υπόψη του ότι διδασκαλία της γλώσσας σημαίνει πρωτίστως εκμάθηση του λεξιλογίου, τότε συνειδητοποιεί ακόμα καλύτερα ότι απολύτως απαραίτητο διδακτικό μέσο είναι ένα καλό χρηστικό λεξικό το οποίο διδάσκοντες και διδασκόμενοι οφείλουν να συμβουλεύονται διαρκώς, συγκρίνοντας το με άλλα λεξικά. Το μέλλον ανήκει στην ηλεκτρονική λεξικογραφία. Το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών είναι δωρεάν προσβάσιμο στο διαδίκτυο από τον Φεβρουάριο του 2023 και θα ανανεώνεται διαρκώς.

   Η διδασκαλία της γλώσσας, μητρικής, δεύτερης ή ξένης, χωρίς αξιοποίηση των κατάλληλων λεξικών είναι αδιανόητη. Ένα καλό λεξικό είναι συγχρόνως γραμματική, συντακτικό και οδηγός σωστής χρήσης της γλώσσας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να χρησιμοποιείται καταλλήλως, δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει τον άνθρωπο.

   Η αξιοποίηση των πληροφοριών που περιέχει κάθε σοβαρό λεξικό καλλιεργεί τις μεταγνωστικές δεξιότητες, όλες εκείνες τις γλωσσικές ικανότητες που οδηγούν στην αυτόνομη μάθηση και σε τελευταία ανάλυση στην καλλιέργεια της κριτικής και δημιουργικής σκέψης.

   Θα αναφέρω ένα ενδεικτικό παράδειγμα το οποίο δείχνει το ελκυστικό παιχνίδι με τις λέξεις. Το Χρηστικό Λεξικό καταγράφει για το λήμμα σχολείο την ακόλουθη βασική σημασία: «ίδρυμα στο οποίο παρέχεται πρωτοβάθμια ή δευτεροβάθμια εκπαίδευση (ή επαγγελματική κατάρτιση) και γενικότ. παιδεία· συνεκδοχικά το σύνολο των μαθητών και εκπαιδευτικών του, το πρόγραμμά του ή/και το κτίριο όπου στεγάζεται». Αν μελετήσει κανείς προσεκτικά τον ορισμό αυτό, θα λύσει τις τυχόν σημασιολογικές απορίες του που συνδέονται με τις ακόλουθες προτάσεις: Το παιδί μου πηγαίνει στο δημοτικό σχολείο, Το σχολείο της ζωής, Το σχολείο πήγε εκδρομή, Το σχολείο μας θέλει βάψιμο. Στις τέσσερις αυτές προτάσεις η λέξη σχολείο έχει διαφορετική σημασία.

   Για να χρησιμοποιεί κανείς αποτελεσματικά τη γλώσσα δεν είναι απαραίτητες οι μεταγλωσσικές γνώσεις, όπως είναι, για παράδειγμα, η ετυμολογία. Όποιος όμως μαθαίνει ξένες γλώσσες, ωφελείται πολλαπλώς, μελετώντας την ιστορία των λέξεων και τις κοινές ρίζες που τις συνδέουν. Στον τομέα αυτό η ελληνική γλώσσα είναι ακαταμάχητη. Οι γλωσσομαθείς ξέρουν ότι το σχολείο στα αγγλικά λέγεται school, στα γερμανικά Schule, στα γαλλικά école, στα ιταλικά scuola, στα ισπανικά escuela. Όλες αυτές οι λέξεις ανάγονται στη λατινική schola(m) η οποία αποδίδει πιστά την αρχαιοελληνική σχολή που σήμαινε αρχικά «ψυχαγωγία, τεμπελιά, ελεύθερος χρόνος» και μετά «αυτό στο οποίο αξίζει να αφιερώσει κανείς τον ελεύθερο χρόνο του», λαμβάνοντας τελικά τη σημασία «μελέτη» και «σχολείο», ήδη από τον 4^ο π.Χ. αι. Στον Αρριανό, ιστορικό του 2^ου μ.Χ. αι., καταγράφεται το σχολεῖον με τη σημασία που έχει μέχρι σήμερα. Με ένα και μόνο παράδειγμα βλέπει κανείς την καταλυτική επίδραση που άσκησε η αρχαία ελληνική γλώσσα στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου των ευρωπαϊκών γλωσσών, αλλά και με ποιο τρόπο ενισχύεται στην πράξη η πολυγλωσσία. Το σχολείο ως κοινωνικός θεσμός που καλλιεργεί τη γνώση και δημιουργεί ελεύθερους και δημοκρατικούς πολίτες είναι δημιούργημα των Ελλήνων, όπως και η πρώτη οργανωμένη πανεπιστημιακή Σχολή στη Δύση. Πρόκειται για τη Φιλοσοφική Σχολή που ίδρυσε ο Πλάτων περίπου το 385 π.Χ., γνωστή ως Ἀκαδημία, λέξη η οποία σώζεται αυτούσια σε όλες σχεδόν τις γλώσσες του κόσμου με τη σημασία «Ανώτατο Πνευματικό Ίδρυμα το οποίο συγκαταλέγει στις τάξεις του κορυφαίες προσωπικότητες της επιστήμης, των γραμμάτων και των καλών τεχνών και προωθεί την αριστεία».

   Η εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας διευκολύνει την κατανόηση του διεθνούς επιστημονικού λεξιλογίου και πολλών νεολογισμών που σχηματίζονται με λεξικά και γραμματικά μορφήματα της αρχαίας Ελληνικής. Ο Γεώργιος Καναράκης (1936-2025), καθηγητής του Πανεπιστημίου Charles Sturt επιμελήθηκε το μνημειώδες έργο Η διαχρονική συμβολή της Ελληνικής σε άλλες γλώσσες, (Αθήνα 2014) και σε αγγλική μετάφραση The Legacy of the Greek Language (2017). Τριάντα δύο επιστήμονες σε τριάντα τέσσερις μελέτες για είκοσι οκτώ γλώσσες σε πέντε ηπείρους καταθέτουν τον καρπό του ερευνητικού τους μόχθου για την επίδραση της Ελληνικής σε άλλες γλώσσες και τη διαχρονική συμβολή της στη διαμόρφωση του επιστημονικού λεξιλογίου.

   Η έννοια του «σωστού» και του «λάθους» στη γλώσσα απασχολεί τον άνθρωπο από τα πανάρχαια χρόνια. Η σχετική βιβλιογραφία σε διεθνές επίπεδο είναι ανεξάντλητη. Από τα πιο πρόσφατα σχετικά έργα ξεχωρίζει ο καλαίσθητος συλλογικός τόμος που επιμελήθηκε η Νικολέττα Τσιτσανούδη-Μαλλίδη, Το λάθος και η δυναμική του στη γλώσσα και την επικοινωνία, Αθήνα 2020: Εκδόσεις Gutenberg. Κάποτε πρέπει να καταγραφούν και θετικά παραδείγματα στα λήμματα error και mistake της Αγγλικής, και στα αντίστοιχα λήμματα όλων των γλωσσών, για να συνειδητοποιήσει ο κόσμος ότι μέσα από τα λάθη που κάνουμε όλοι οι άνθρωποι, ωριμάζουμε και βελτιωνόμαστε. Λίγοι συνειδητοποιούν ότι μεγάλες ανακαλύψεις που αποδείχτηκαν σωτήριες για την ανθρωπότητα έγιναν κατά λάθος, όπως η ανακάλυψη της πενικιλίνης. Έχω τονίσει απειράριθμες φορές ότι «όταν το λάθος επικρατήσει, παύει να είναι λάθος». Ποιος λέει σήμερα αναβαίνω και καταβαίνω, τα μόνα «σωστά», ή ποιος γράφει την τσιπούρα με δύο π;

   Οι εμπειρίες μου από τις τρεις επισκέψεις μου στην Αυστραλία κατά το χρονικό διάστημα των τελευταίων σαράντα χρόνων, παραμένουν αξέχαστες με την έννοια ότι βίωσα το πάθος της ομογένειας να κρατήσει ζωντανή την ελληνική γλώσσα και την Ορθοδοξία, όπως και τα ήθη και έθιμα από διάφορα μέρη της Ελλάδας. Η Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας, οι ελληνικές κοινότητες και οι σύλλογοι εκπαιδευτικών επιτελούν αξιοθαύμαστο έργο. Στην Αυστραλία εφαρμόστηκαν πρώτη φορά στην πράξη εκπαιδευτικά προγράμματα με βασική αρχή ότι η γλώσσα είναι φορέας ταυτότητας και πολιτισμού και γι’ αυτό είναι πρωταρχικής σημασίας για την κοινωνική συνοχή, όχι απλώς η ανοχή, αλλά η κατανόηση, η ενθάρρυνση και καλλιέργεια του πολυπολιτισμού και της πολυγλωσσίας.

   Έζησα από κοντά απλούς Έλληνες μετανάστες της πρώτης και ιδίως της δεύτερης γενιάς, οι περισσότεροι από τους οποίους ένιωθαν ξεριζωμένοι από την πατρίδα και κατέφευγαν στη μνήμη ως άγκυρα σωτηρίας. Η δεύτερη γενιά, τα παιδιά των πρώτων μεταναστών, κρατούσε αξιοζήλευτη ισορροπία ανάμεσα στη πρώτη και τη δεύτερη πατρίδα, ενώ τα εγγόνια τους, η τρίτη γενιά, ένιωθαν, δικαίως, περισσότερο Αυστραλοί παρά Έλληνες. Η τέταρτη γενιά αποκόπτεται σχεδόν πλήρως από την αρχική πατρίδα των μακρινών συγγενών τους και έτσι έχει συντελεστεί η γλωσσική αφομοίωση. Αυτή είναι η νομοτελειακή πορεία των μεταναστών όπου γης.

   Η διάδοση της ελληνομάθειας δεν συνδέεται άμεσα ούτε με το διδακτικό υλικό ούτε με το εκπαιδευτικό προσωπικό, όπως πίστευαν παλαιότερα. Η ποιοτική αναβάθμιση της διδασκαλίας είναι απαραίτητη, αλλά δεν επαρκεί. Ο ισχυρότερος παράγοντας είναι τα κίνητρα που οδηγούν τον πολίτη, μικρής ή μεγάλης ηλικίας, να επιλέξει την εκμάθηση μας ξένης γλώσσας. Η κυριαρχία της Αγγλικής παγκοσμίως δεν οφείλεται σε εγγενείς αρετές αυτής της γλώσσας, αλλά στην ισχύ των Η.Π.Α., οικονομική, στρατιωτική, τεχνολογική, με άμεσες συνέπειες στην καλλιέργεια των επιστημών, των γραμμάτων και των τεχνών.

   Με βάση το γεγονός ότι ο σύγχρονος άνθρωπος, ζώντας σε πολύγλωσσες και πολυπολιτισμικές κοινωνίες, έχει πολλαπλές ταυτότητες, υπάρχουν ελπίδες ενίσχυσης της ελληνικής ταυτότητας, όταν υπάρξει στενότερη συνεργασία με την Ελλάδα σε προγράμματα που συνδέουν τη γλώσσα με την πολιτισμό. Η ενσωμάτωση της Ελληνικής στην καθημερινή ζωή των αυστραλογεννημένων παιδιών προσκρούει σε αντικειμενικούς λόγους.

   Το Τμήμα Στήριξης και Προβολής της Ελληνικής Γλώσσας του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας έχει διαμορφώσει ένα νέο «Πλαίσιο Εθνικής Στρατηγικής για την Ελληνική Γλώσσα στον Κόσμο» με πέντε κεντρικές στοχεύσεις:

1. στήριξη και ανανέωση της ελληνικής ως γλώσσας κληρονομιάς στις κοινότητες της διασποράς,
2. διεύρυνση της εκμάθησης της ελληνικής ως ξένης ή δεύτερης γλώσσας σε διεθνή κοινά,
3. εκσυγχρονισμό των μαθησιακών περιβαλλόντων, της πιστοποίησης και της επιμόρφωσης μέσω ψηφιακών υποδομών και τεχνητής νοημοσύνης,
4.  ενίσχυση της ελληνομάθειας στα πεδία του πολιτισμού, της έρευνας και της δημόσιας διπλωματίας, και επέκτασή της σε νέα πεδία που συνδέονται με την οικονομική/επαγγελματική δραστηριότητα (π.χ. τουρισμός και ναυτιλία), και
5.  δημιουργία συστήματος διακυβέρνησης, τεκμηρίωσης και αξιολόγησης που θα επιτρέπει συνέχεια, λογοδοσία και αναπροσαρμογή της πολιτικής.

   Το 12ο Διεθνές Θερινό Πανεπιστήμιο αποτελεί έμπρακτη απόδειξη του μεγάλου ενδιαφέροντος της πανεπιστημιακής κοινότητας και συλλογικών φορέων για τη διατήρηση της Ελληνικής στην ομογένεια, αλλά και για την διάδοσή της ως μιας γλώσσας που κατά βάθος δεν είναι «ξένη», αφού ενυπάρχουν διαχρονικά λεξιλογικοί θησαυροί της στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου.